กล้วยไม้ในบึงน้ำจืด |
|
|
|
|
เรื่อง
สันติ วัฒฐานะ และกิตติพงษ์ เกิดสว่าง
สวนพฤกษศาสตร์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ |
|
|
|
| |
พื้นที่ธรรมชาติที่เราพบกล้วยไม้ที่หลากหลายและหนาแน่น
คือ ป่าที่มีความอุดมสมบรูณ์ ถ้าเป็นกลุ่มกล้วยไม้
อิงอาศัย ก็จะชอบสภาพแวดล้อมที่โปร่ง อากาศถ่ายเท มีความชื้นในอากาศเพียงพอ
เป็นต้น ส่วนกล้วยไม้ดินพบ
ได้ทั้งป่าโปร่ง ที่ค่อนข้างโล่ง หรือตามพื้นป่าดงดิบ ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับชนิดที่ปรับตัวให้เข้ากับสภาพแวดล้อมที่แตกต่าง
กันไป ส่วนใหญ่แล้วเป็นป่าที่อยู่บนบก ยกเว้นป่าชายเลน แต่กล้วยไม้ที่พบในป่าชายเลน
จะเป็นกล้วยไม้อิงอาศัย
เกาะอยู่บนต้นไม้เท่านั้น |
| |
แหล่งที่อยู่ที่แปลกพิศดารของกล้วยไม้ไทย
ที่บางคนไม่เคยคิดว่าจะเป็นแหล่งที่อยู่ของกล้วยไม้ได้เลย
คือ
บึงน้ำจืด ซึ่งนักพฤกษศาสตร์ของสวนพฤกษศาสตร์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์
สำรวจพบในพื้นที่บึงหนองจำรุง
อ.แกลง จ.ระยอง ซึ่งเป็นพื้นที่สวนสาขาของสวนพฤกษศาสตร์ฯ
หรือที่เรียกว่า ศูนย์รวมพรรณไม้ภาคตะวันออก
|
|
|
|
สภาพพื้นที่บึง |
|
| |
บึงหนองจำรุงเป็นบึงน้ำจืดธรรมชาติ
รองรับน้ำที่ไหลมารวมกันในบริเวณที่เป็นแอ่งกระทะของพื้นที่
ต.ชากพง
อ.แกลง จ.ระยอง มีพื้นที่ประมาณ 3,400 ไร่ และมีเกาะกลางบึง
ที่เป็นป่าเสม็ด และป่าดิบแล้ง บนพื้นน้ำจะมีแพหญ้า
ที่ลอยเป็นผืนใหญ่ในบึงน้ำจืด ที่ชาวบ้านแถบนั้นเรียกว่า หนังหมา
ถ้าเหยียบย่ำไปที่หนังหมาที่เป็นแพใหญ่ ขาของ
เราจะแช่น้ำเพียงเล็กน้อย เพราะรากของหญ้าสานกันแน่น แถมยังเป็นที่สะสมซากของหญ้าที่ตายแล้วทับถมกันเป็น
แพ และเนื่องจากมันอยู่ในน้ำที่เป็นกรดอ่อนๆ การย่อยสลายจึงเป็นไปได้อย่างช้าๆ |
| |
|
|
ริมขอบของแพหญ้าหรือหนังหมาในบึง |
|
| |
เมล็ดกล้วยไม้ดินที่มีลักษณะคล้ายฝุ่นบางชนิด
ที่อาศัยอยู่บนบก อาจปลิวมาตกบนพื้นหนังหมา ชนิดที่ปรับตัวได้
อยู่ในสภาพแวดล้อมที่ชื้นแฉะก็สามารถเจริญเติบโตได้ จนเป็นสายพันธุ์ทางนิเวศวิทยา
(ecotype) ที่ชอบชื้นแฉะ |
| |
|
|
|
ดอกของเอื้องอึ่งอ่าง
(Eulophia bicallosa) |
ดอกของเอื้องอึ่งอ่าง
(Eulophia bicallosa) |
| |
|
|
|
ผักไผ่น้ำขึ้นบนหนังหมา
|
ดอกผักไผ่น้ำ
(Spiranthes sinensis)
|
|
| |
จากการสำรวจเราพบกล้วยไม้
บนแพหญ้าหรือหนังหมา จำนวน 4 ชนิด ได้แก่ Eulophia bicallosa(เอื้องอึ่งอ่าง)
, Spiranthes sinensis(ผักไผ่น้ำ) , Pachystoma
pubescens(แห้วชะครู) และ Liparis ferruginea
ซึ่งทุกชนิด
มักพบในป่าทุ่งหญ้าบนบก สำหรับผักไผ่น้ำที่พบในแหล่งที่อยู่แบบนี้
สอดคล้องกับรายงานการสำรวจกล้วยไม้ในเกาะชวา
ที่พบทั้งในทุ่งหญ้าและบนแพหญ้าในบึงน้ำจืด |
| |
|
|
|
ดอกของแห้วชะครู
(Pachystoma pubescens) |
ดอกของแห้วชะครู
(Pachystoma pubescens) |
|
|
|
|
ดอกของแห้วชะครู
(Pachystoma pubescens) |
หัวของแห้วชะครู
(Pachystoma pubescens) |
|
| |
|
|
|
|
|
ดอกของ
Liparis ferruginea |
ผักไผ่น้ำขึ้นบนหนังหมาแผ่นเล็กที่ลอยน้ำ
รากของผักไผ่น้ำแช่อยู่ในน้ำเกือบตลอดเวลา |
|
|
|
|
| |
ลักษณะการดำรงชีพในที่ชื้นแฉะแบบนี้
เรียกว่า watery habitat orchid ซึ่งมีรายงานไว้ไม่กี่ชนิด
เช่น
Habenaria repens เจริญเติบโตในกอผักตบชวา ในประเทศเม็กซิโก
Cypripedium parviflorum, C. acaule,
C. reginae , Pogonia sp., Platanthera hyperborean และ
P. dilatata เป็นกลุ่มที่พบเจริญเติบโตในดินที่
ชื้นแฉะเป็นเวลานาน ทางตะวันออกเฉียงเหนือของอเมริกา Eulophia
angolensis, E. andersonii และ
E. horsfallii เจริญเติบโตในหนอง (bog) ในอาฟริกาใต้
เช่นเดียวกันกับ Liparis loeselii ที่ขึ้นบนแพหญ้าในบึงน้ำ
ในยุโรป แสดงให้เห็นว่าสกุล Eulophia และสกุล Liparis
มีชนิดที่พบขึ้นในที่ชื้นแฉะเช่นกัน ซึ่งเราพบใน
ประเทศไทยสกุลละ 1 ชนิด |
| |
กล้วยไม้ที่ชอบขึ้นในที่ชื้นแฉะมากๆ
ที่พบในประเทศไทยอีกชนิดหนึ่ง คือ กล้วยไม้น้ำ (Epipactis
flava)
คุณชนินทร์ โถรัตน์ รายงานว่าพบกล้วยไม้ชนิดนี้ขึ้นในลำธาร
ซึ่งในต้นฤดูฝนจะจมอยู่ใต้ลำธารตลอดฤดูน้ำหลาก
และจะผลิดอกช่วงเดือนกุมภาพันธ์ |
| |
|
|
|
กล้วยไม้น้ำ
(Epipactis flava) |
ดอกกล้วยไม้น้ำ
(Epipactis flava) |
|
| |
ขณะนี้นักพฤกษศาสตร์ของสวนพฤกษศาสตร์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์
กำลังศึกษาข้อมูลด้านชีววิทยา
ของกล้วยไม้ที่ชอบแหล่งที่อยู่ชื้นแฉะ ในบึงหนองจำรุง เพื่อให้เราเข้าใจรูปแบบการดำรงชีวิตของมัน
จะได้นำไปใช้ในการอนุรักษ์มิให้สูญพันธุ์ไปจากพื้นที่ธรรมชาติของมัน
บางชนิด เช่น ผักไผ่น้ำ คุณกิตติพงษ์
นำมาทดลองขยายพันธุ์ด้วยเมล็ด พบว่าประสบผลสำเร็จในการงอกสูงมาก
แต่ยังคงต้องปรับวิธีการเลี้ยงบำรุง
รักษา ให้เหมาะสมต่อการเลี้ยงดู และอาจพัฒนาไปเป็นไม้ประดับกระถางต่อไป
ดังที่มีจำหน่ายกันทางแถบยุโรป
และมีโฆษณาตามใน website |
| |
|
|
| ต้นกล้าผักไผ่น้ำที่เพาะด้วยเมล็ด |
|
| |
สำหรับผู้สนใจศึกษาสัมผัสธรรมชาติ
เรียนรู้เกี่ยวกับนิเวศวิทยาของกล้วยไม้ที่ชอบแหล่งที่อยู่ชื้นแฉะ
สามารถเดินทางไปศึกษาได้ที่ ศูนย์รวมพรรณไม้ภาคตะวันออก ต.ชากพง
อ.แกลง จ.ระยอง ใกล้ๆ
กับโรงแรมหินสวยน้ำใสได้ โดยจะทยอยออกดอกตั้งแต่ มกราคม ถึง
เมษายน แต่ผู้ที่อยู่ทางเหนือ
หรือมีโอกาสเดินทางไปศึกษาเรียนรู้ธรรมชาติที่สวนพฤกษศาสตร์สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์
จ.เชียงใหม่
ก็สามารถศึกษาเรียนรู้จากตัวอย่างที่เรานำมาปลูกจัดแสดงได้
ที่เรือนรวบรวมกล้วยไม้ไทย |
| |
| |
